Androgenetic alopecia (AGA) ที่เป็น non-cicatricial alopecia มีลักษณะสำคัญ คือ miniaturization of hair follicles (HFs) และ shortening of the hair growth cycle เป็นปัญหาผมบางที่พบได้บ่อยที่สุด ซึ่งพบได้ทั้งในผู้ชายและผู้หญิง
โดยในผู้ชายมีอาการแสดงหลัก ๆ คือ มีการถอยร่นของแนวไรผมด้านหน้าหรือ frontal hairline และผมที่บางลงบริเวณ temporal region เรียกว่า male pattern hair loss (MPHL) ในขณะที่ในผู้หญิงมักมีอาการหลัก คือ diffuse thinning of hair ที่บริเวณ parietal region โดยที่ส่วนใหญ่จะไม่ส่งผลกรทบต่อ frontal hairline ซึ่งก็เรียกว่า female pattern hair loss (FPHL)
ถึงแม้ว่ายา finasteride และ minoxidil จะได้รับการรับรองโดย FDA ในการรักษาภาวะ AGA แต่ด้วยความก้าวหน้าทางการรักษา AGA ก็มีมากขึ้นในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ที่ทำให้การรักษาในปัจจุบันครอบคลุมในหลาย ๆ กลไก ทำให้เกิดตัวเลือกในการรักษาที่หลากหลาย ไม่ว่าจะเป็นการยับยั้ง androgen effect การส่งเสริม local blood circulation การลด inflammation การชะลอ fibrosis process และการควบคุม HF energy metabolism ที่เป็น multi-target intervention
ในรีวิวฉบับนี้ เราจะมาว่ากันถึง main pathogenesis of AGA ที่ประกอบไปด้วย androgen metabolism, local inflammatory response, perifollicular fibrosis และ HF energy metabolism disorders รวมไปถึงข้อดีและข้อจำกัดต่าง ๆ ของยาที่มีการใช้รักษาปัญหานี้ในปัจจุบัน
เพื่อที่จะได้เป็นข้อมูลที่เป็น evidence-based foundation ในการตัดสินใจการรักษา และเป็นแนวทางในการพัฒนาการรักษาให้ดีขึ้นในอนาคตต่อไป ด้วยการรวบรวมข้อมูลที่มีการตีพิมพ์ตั้งแต่ปี 2005 ถึง 2025 ที่เป็น clinical trials, systematic reviews, meta-analyses และ original articles
PATHOGENESIS OF ANDROGENETIC ALOPECIA
ปัจจุบัน pathogenesis ของ AGA ที่แน่ชัดนั้นก็ยังไม่เป็นที่เข้าใจอย่างสมบูรณ์ การศึกษาก่อน ๆ จะโฟกัสไปที่ androgen metabolism และ genetic background แต่การศึกษาในช่วงที่ผ่านมาได้ทำแสดงให้เห็นแง่มุมอื่น ๆ เพิ่มมากขึ้น เช่น local inflammatory response, perifollicular fibrosis, และ HF energy metabolism disorders เป็นต้น ที่มีส่วนสำคัญในกลไกการเกิด AGA
Androgen
Androgen มีบทบาทสำคัญในกระบวนการเกิด AGA อย่างที่เราทราบกันดี หลาย ๆ การศึกษาได้อธิบายกลไกว่า androgen เข้าไปควบคุม follicular biology ผ่าน molecular pathways หลาย ๆ ทาง
>> ใน cellular signaling perspective androgen ทำให้มีการสร้าง bioactive factors หลายตัวจาก dermal papilla cells (DPCs) ผ่าน paracrine และ autocrine mechanisms ที่จะไปมีผลกระทบต่อ HF growth cycle เช่น Dickkopf-related protein 1 (DKK-1) ที่จะไปกระตุ้นการเกิด programmed cell death ใน outer root sheath cells หรือ Interleukin-6 (IL-6) ที่จะไปกด proliferative capacity ของ follicular matrix cells หรือ transforming growth factor-beta (TGF-) ที่มีความสัมพันธ์กับ vascular calcification processes
>> ใน molecular level androgen ไป upregulate C-X-C Motif Chemokine Ligand 12 (CXCL12) chemokine expression ใน dermal fibroblasts ที่ทำให้ androgen receptor mRNA เพิ่มสูงขึ้น ที่นำไปสู่ HF miniaturization ใน culture conditions ซึ่งสัมพันธ์กับ inflammation-mediated alopecia
และนอกจากนี้ androgen ยังไปรบกวน Wnt/-catenin signaling pathway ที่ไปยับยั้ง hair follicle stem cell (HFSC) differentiation และยังไปกระตุ้น phosphatidylinositol 3-kinase (PI3K)/AKT pathway ที่จะไปต้าน cytoprotective effects ของ vascular endothelial growth factor (VEGF) สุดท้ายไปส่งเสริมให้เกิด HFSC apoptosis
ข้อมูลเหล่านี้ทำให้เราเข้าใจว่า androgen ไปทำอะไรมากขึ้นกว่าเดิมในระดับ molecular
Microinflammation
ข้อมูลจากหลาย ๆ การศึกษาที่กล่าวถึงบทบาทของ microinflammation ทั้งในระดับ clinical, histological, และ transcriptomic levels ที่มีลักษณะต่างไปจาก cicatricial alopecia ที่ใน AGA จะเกิดขึ้นน้อย ๆ ช้า ๆ (จึงเรียกว่า microinflammation) ที่มีความสัมพันธ์กับ HF miniaturization process ที่มักจะมี destruction of arrector pili muscles และมี proliferation of sebaceous glands ทำให้หนังศีรษะมันที่มักพบร่วมกับ scalp inflammation เช่น seborrheic dermatitis นำไปสู่ microenvironment ที่เหมาะสมต่อการเจริญของ pro-inflammatory microorganisms
ในทาง histology พบว่ามี lymphocyte infiltration, activated T cells, และ HF mast cell degranulation ใน balding area ของ AGA โดยพบที่ upper region of the HF funnel เป็นหลัก และยังพบที่ที่มี HFSCs อยู่อีกด้วย ซึ่งอาจมีผลไม่ทางตรงก็ทางอ้อมต่อ periodic regeneration function ของ HFSCs ได้
Microcirculation, Energy Metabolism and Nutrition
Nutritional supply ต่อ HFs ขึ้นกับการมี blood perfusion ที่เพียงพอเป็นสำคัญ ซึ่งถ้ามีความผิดปกติของ scalp microcirculation ก็เป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้เกิด hair loss ได้
ตรงนี้มีการศึกษาสนับสนุนที่พบว่า transcutaneous oxygen pressure ที่ frontal scalp ในเคสที่มีปัญหา AGA วัดได้แค่ 60% ของเคสที่ไม่มีปัญหา AGA เมื่อเราดูลึกลงไประดับ molecular ที่มีการพูดถึงไปก่อนหน้านี้ที่ androgen นำไปสู่การสร้าง TGF- ที่มีความสัมพันธ์กับ vascular calcification ที่สามารถนำไปสู่ degeneration of the microvascular network และมี blood flow ที่ลดลง
ยิ่งไปทำให้มี ischemic and hypoxic state ต่อ pilosebaceous unit มากขึ้น จนไปรบกวนการทำงานของ HFSCs และ hair growth cycle ทำให้ HFs ค่อย ๆ มีการเข้าสู่ catagen มากขึ้น
ในส่วนของ impaired mitochondrial function ก็นำไปสู่ ATP level ที่ลดลง และมี reactive oxygen species (ROS) เพิ่มมากขึ้น และเกิด oxidative stress and damage ตามมา ส่งผลให้เกิด premature senescence หรือ HFs เข้าสู่ degenerative phase ได้ นอกจากนี้ ROS ที่มากเกินไปยังไปกระตุ้น apoptotic pathway ได้อีกด้วย
Fibrosis
มีการศึกษาที่พบ inflammatory infiltration and fibrotic changes บริเวณรอบ ๆ HFs ที่ฝ่อตัวลงประมาณ 37% ของผู้ที่มีปัญหา AGA และยังพบว่า peripheral scalp muscles เช่น occipital, frontal, auricular, และ temporal muscles มักอยู่ในสภาพที่มี chronic and involuntary tension ที่จะไปเหนี่ยวนำให้เกิด inflammatory responses ใน AGA-susceptible tissues จนนำไปสู่ perifollicular fibrosis ซึ่ง fibrotic change ทำให้เกิด impaired HF microcirculation ที่ได้พูดถึงไปแล้วด้านบน และเกิดเป็น vicious cycle ได้
THE PHARMACOTHERAPY OF ANDROGENETIC ALOPECIA
Antiandrogen Drugs
5-Reductase Inhibitors (5RIs)
อย่างที่ทราบกันดีอยู่แล้วกับการรักษาด้วยยากลุ่มนี้ ปัจจุบันก็มีการใช้ finasteride และ dutasteride เป็นหลัก โดยสามารถลด scalp DHT ลงได้ 64% และ 92% ตามลำดับ ซึ่งยาใน oral form ให้ประสิทธิภาพการรักษาที่ดี แต่ด้วยการที่อาจก่อให้เกิด side effects บางอย่างที่คนไข้ไม่ต้องการ ทำให้ compliance ในการกินยาระยะยาวอาจไม่ค่อยดีนัก
การศึกษาจึงไปที่ local therapy มากขึ้น มีการศึกษา Phase III RCT ที่ใช้ topical finasteride spray (50-200 L/day) พบว่ามีการเปลี่ยนแปลงของเส้นผมในบริเวณที่รักษาอย่างมีนัยสำคัญที่ 24 สัปดาห์เทียบกับ placebo มีเรื่องของ side effects ที่น้อยกว่า oral 5RIs โดย side effects ที่พบก็จะเป็น scalp pruritus, irritation, และ contact dermatitis รวมถึงการใช้ร่วมกับ topical minoxidil ก็อาจช่วยส่งเสริมให้ผลลัพธ์การรักษาดียิ่งขึ้นกว่าเดิมได้
Androgen Receptor Antagonists (ARAs)
ยากลุ่มนี้มีบทบาทการใช้ใน FPHL ยาที่มีใช้ เช่น
spironolactone ที่เป็น ARA และมีฤทธิ์ยับยั้ง 5R ได้นิดหน่อย ที่ยังเป็น off-label use สำหรับ side effects ที่พบได้บ่อย เช่น menstrual irregularities, dizziness or headaches, facial hirsutism, skin rash, และ hyperkalemia (เพราะความเป็น K-sparing diuretics) ขนาดที่จะให้ผลการรักษาที่ดีอาจต้อง titrate ให้อยู่ในช่วง 100-200 mg/day ทำให้ topical form เป็นตัวเลือกที่ปลอดภัยมากขึ้น ใช้ได้ทั้งในผู้ชายและผู้หญิง
เป็นอีกทางเลือกหนึ่งสำหรับคนที่ไม่ค่อยตอบสนองต่อ minoxidil
flutamide เป็น selective ARA แต่อาจไม่ค่อยได้ใช้จาก liver toxicity ในขณะที่ bicalutamide ที่เป็น non-steroidal selective ARA ที่มี affinity และ safety ที่สูงกว่า มีการศึกษาที่พบว่าการใช้ bicalutamide 50 mg/day ให้ผลการรักษาที่ดีกว่า spironolactone 100 mg/day ตัว bicalutamide มี side effects ที่พบได้บ่อย คือ transient elevated liver enzyme levels, temporary amenorrhea, endometrial hyperplasia, และ migraine
cyproterone acetate เป็น synthetic steroid ที่มีทั้ง antiandrogenic and anti-gonadotropic effects และยังเป็น competitive antagonist ต่อ nuclear androgen receptor (NR3C4) มีการศึกษาใน FPHL เทียบกับ 2% minoxidil พบว่าที่ 12 เดือน 2% minoxidil ให้ผลการรักษาที่ดีในกลุ่มที่ lower BMI และไม่มี signs ของ hyperandrogenism ส่วน cyproterone acetate ให้ผลการรักษาที่ดีในกลุ่มที่มี higher BMI และ hyperandrogenism
Anti-Inflammatory Drugs
Antifungal Drugs
มีการศึกษาที่พบว่าการใช้ 2% Ketoconazole (KCZ) shampoo ช่วยเพิ่ม hair density ใน AGA โดยคาดว่าน่าจะมาจากฤทธิ์ anti-inflammation ที่ไปยับยั้ง 5-lipid oxidase และยับยั้ง steroid-producing pathway และ testosterone synthesis ทำให้ช่วยลด DHT accumulation ที่หนังศีรษะ เสริมฤทธิ์กับ finasteride การใช้ในเคส AGA with seborrheic dermatitis อาจให้ผลการรักษาที่ดียิ่งขึ้นจาก antifungal properties ถึงแม้ว่า evidence ยังมีจำกัดและต้องการการศึกษาที่ใหญ่กว่านี้ KCZ ก็จัดเป็น adjunct หรือ alternative therapy ที่น่าสนใจ
Isotretinoin
Isotretinoin มีฤทธิ์ anti-inflammation จากการไปควบคุม toll-like receptor 2 และ 4 (TLR-2, TLR-4) ใน keratinocytes, sebum cells, monocytes, และ immune cells และยังยับยั้ง sebum secretion ด้วยการไปลดขนาดและการทำงานของ sebum glands ในส่วนของการใช้ใน AGA จากกลไกการออกฤทธิ์นี้ (แบบ low-dose) อาจนำมาใช้เพื่อลด inflammatory response โดยเฉพาะในเคส AGA with seborrheic dermatitis เพื่อปรับ scalp microenvironment ให้ดีขึ้น
Vasodilators, Energy Metabolism-Related Drug and Nutritional
Supplements
Minoxidil
ยาที่คุ้นเคยกันดีอีกตัวที่ออกฤทธิ์ด้วยการกระตุ้น ATP-sensitive K+ channels บน smooth muscle cell ทำให้มี vasodilation และยัง upregulate VEGF ที่กระตุ้น angiogenesis เพิ่ม blood perfusion และ nutrient delivery ไปยัง HFs เกิดเป็น microenvironment ที่เหมาะสมสำหรับ hair growth นอกจากนี้ยังมีข้อมูลยังไปลด pro-inflammatory cytokines และ modulate Wnt/-catenin signaling pathway อีกด้วย
การใช้ topical minoxidil ช่วยเรื่อง hair regrowth ได้ดี ส่วน oral minoxidil ก็ให้ผลการรักษาที่ดีในขนาด 0.25-5 mg/day ที่ก็เป็นอีกทางเลือกสำหรับผู้ที่มี side effects จาก topical minoxidil หรือ poor compliance ซึ่งก็จะมีปัญหาการเกิด systemic effects อย่าง hypotension หรือ hypertrichosis เข้ามาแทนที่ ในส่วนของข้อมูลในเรื่องของการชะลอหรือหยุด hair loss progression นั้นยังมีจำกัด
ไม่ว่าจะเป็น topical หรือ oral forms การเริ่มใช้ยาในช่วงแรกอาจเกิด shedding period ที่เป็น telogen effluvium แบบ immediate telogen release ได้ ที่ควรต้องแจ้งคนไข้ว่าอาจเกิดขึ้นได้เมื่อเริ่มการรักษาที่ควรต้องใช้ยาต่อไป เนื่องจากปัญหาจะค่อย ๆ ดีขึ้นเมื่อเวลาผ่านไป
Botulinum Toxin
Botulinum toxin type A (BoNT-A) ที่ทำให้เกิด muscle paralysis ทำให้มี muscle relaxation ที่จะช่วยลด pressure และเพิ่ม blood flow ไปยัง HFs และยังไป down-regulate การทำงานของ TGF- ที่เป็นตัวสำคัญของการเกิด androgen-dependent perifollicular fibrosis ซึ่งมีการศึกษาที่แสดงให้เห็นว่า BoNT-A ช่วยส่งเสริม hair growth ได้และปลอดภัย
Melatonin
ด้วยความที่เป็น antioxidant และมี DNA repair functions ที่สามารถลด HF damage ได้ด้วยการ improve mitochondrial dysfunction ซึ่งพอจะมีข้อมูลที่มีการใช้ topical melatonin ใน FPHL แล้วพบว่ามี significant increase in growth phase
Nutritional Supplements
กลุ่ม vitamins and minerals อาจมีบทบาทเป็น adjuvant treatment ในการปรับสภาพ microenvironment ของ HFs ลด oxidative stress และส่งเสริม normal hair growth cycle เช่น vitamin D อาจช่วยควบคุม hair cycle, vitamin B เช่น folic acid หรือ biotin ที่มีส่วนกระบวนการ nucleic acid synthesis และ amino acid metabolism ที่มีส่วนในการควบคุม DPC proliferation ในส่วนของ minerals เช่น iron, zinc, copper และ selenium มีส่วนสำคัญใน immune regulation, inflammation control, และ antioxidant defense แต่ข้อมูลที่ให้ผลการรักษาที่ดียังเป็นในเคส AGA ที่มีปัญหาขาดสารเหล่านี้ ประสิทธิภาพในการใช้โดด ๆ ยังมีจำกัด ฉะนั้นจึงยังเป็นการใช้ร่วมกับ mainstream treatments อย่าง finasteride และ minoxidil
Antifibrotic Drugs
ปัจจุบันยังไม่มียาที่จัดการ fibrosis process ตรง ๆ ใน AGA มักจะเป็นกลไกทางอ้อม เช่น BoNT-A ที่ช่วยส่งเสริม local blood flow ก็จะช่วยชะลอ progression of fibrosis
Other Drugs
Prostaglandins
การเจริญเติบโตของเส้นผมยังถูกควบคุมโดย prostaglandin (PG) อีกด้วย โดยที่
– prostaglandin E2 (PGE2) และ prostaglandin F2 (PGF2) ช่วยส่งเสริมให้เส้นผมในระยะ telogen เข้าสู่ anagen
– prostaglandin D2 (PGD2) ยับยั้งการเจริญของเส้นผมผ่านหลาย ๆ กลไก เช่น ส่งเสริม AR expression ยับยั้ง Wnt signaling
ซึ่งมีการศึกษาที่พบว่าที่ hair loss area ใน AGA นั้นมีระดับของ PGE2 และ PGF2 ลดลง ในขณะที่มี prostaglandin D2 (PGD2) สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ตัวอย่างยาที่เป็น prostaglandin analogue เช่น bimatoprost (PGE2 analogues)
และ latanoprost (PGF2 analogues) โดยมี RCT ที่ใช้ 0.1% latanoprost ในผู้ชายที่มี mild AGA เป็นระยะเวลา 24 สัปดาห์ พบว่ามีจำนวนของทั้ง terminal และ vellus hair density เพิ่มมากขึ้นจาก baseline อย่างมีนัยสำคัญและจากกลุ่ม placebo Cetirizine นอกจากเป็น H1 receptor antagonist แล้ว ยังยับยั้งการออกมาของ PGD2 และกระตุ้นการออกมาของ PGE2 อีกด้วย
มีการศึกษา triple-blind randomized clinical trial ที่ใช้ 1% cetirizine local treatment เทียบกับ 2% minoxidil ในเคส FPHL พบว่ากลุ่มที่ 1% cetirizine ก็มีเส้นผมที่ใหญ่ขึ้นและหนาแน่นมากขึ้น แต่ก็ยังน้อยกว่ากลุ่ม 2% minoxidil
โดยรวมแล้วยาในกลุ่มนี้มี safety profile ดี และให้ผลการรักษาที่ดีกว่า placebo จัดว่าเป็น topical treatment option ที่ดี แต่ขนาดที่เหมาะสมสำหรับ AGA นั้นยังคงต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมต่อไป
Caffeine
คาเฟอีน เป็น phosphodiesterase inhibitor ที่เป็น adenosine receptor antagonist ทำให้มี intracellular cAMP เพิ่มมากขึ้น ส่งผลให้มีการเพิ่ม cell signaling pathway ต่อการส่งเสริม cell proliferation และ metabolic activity ใน HFs ยับยั้ง TGF-1 ที่เกิดจาก DHT และนอกจากนี้คาเฟอีนยังเป็น antioxidant อีกด้วย
ทั้งหมดนี้เป็น proposed mechanisms ที่ใช้อธิบายการใช้คาเฟอีนในการรักษา hair loss (ซึ่งบางอย่างอาจจะขัดกับข้อมูลด้านล่าง)
มีการศึกษาที่เปรียบเทียบการใช้ caffeine topical solution เทียบกับ 5% minoxidil ใน MPHL (n = 210) ผลพบว่าทั้งสอง regimens ให้ผลที่ดีขึ้นใกล้เคียงกัน ทำให้เห็นว่า topical caffeine เป็น potential alternative สำหรับ minoxidil ได้
Adenosine
มีข้อมูลที่บอกว่าการกระตุ้น adenosine receptor ที่จะไปเพิ่ม cAMP ที่สุดท้ายจะไปส่งเสริม mitochondrial energy metabolism และมีการกระตุ้น Wnt/-catenin pathway ที่พบว่าจะช่วยส่งเสริม hair growth แต่ประสิทธิภาพก็ยังไม่สู้ minoxidil
JAK Inhibitors
ออกฤทธิ์ด้วยการยับยั้งการสร้าง inflammatory-related cytokines ที่ Janus kinase-signal transducer and activator of transcription (JAK-STAT) signaling pathway ที่มีการใช้ในเคส alopecia areata และ scarring alopecia ซึ่งนักวิจัยสงสัยกันว่าเอาใช้ในเคส AGA ได้บ้างหรือไม่ ซึ่งในขณะนี้ยังไม่มีบทบาทและต้องมีการศึกษาต่อไป
Combination Therapies
การรักษาในปัจจุบันควรเป็น combination therapy ที่มีข้อมูลมากมายที่พบว่าผลลัพธ์การรักษาดีกว่า single therapy อย่างชัดเจนผ่าน multi-target synergy ไม่ว่าจะเป็นการใช้ยามากกว่า 1 ตัว ร่วมกับ low-level laser therapy, microneedles, platelet-rich plasma หรือการปลูกผม
จากการอัปเดตตรงนี้ทำให้เราได้เห็นว่า AGA นั้นมันมากกว่าแค่เรื่องของ genetic predisposition และ androgen ที่นำไปสู่การรักษาทางยาที่หลากหลายมากยิ่งขึ้นกว่าในอดีต ที่ทำให้เราทางเลือกในการดูแลเคส AGA มากขึ้น
Reference: Chen S, Li L, Ding W, Zhu Y, Zhou N. Androgenetic Alopecia: An Update on Pathogenesis and Pharmacological Treatment. Drug Des Devel Ther. 2025 Aug 25;19:7349-7363. doi: 10.2147/DDDT.S542000. PMID: 40873858; PMCID: PMC12380480.
หากคุณสนใจที่จะปลูกผม หรือมีปัญหาเกี่ยวกับสุขภาพเส้นผม และหนังศีรษะสามารถติดต่อสอบถามเพิ่มเติมได้ที่:
📞 094-441-4965
📩 Line: @beq_haircenter
Click: http://line.me/ti/p/@beq_haircenter
Facebook: BEQ Hair Center
Instagram: beqhaircenter_dr.danai
Youtube: BEQ Hair Center
TIKTOK: beq_hair_center
